Ban Ki Moon : “TL Hetan Progresu Barak”

Print PDF

Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmao kaer liman ho Sekretariu Jeral ONU Ban Ki Moon wainhira halao vijita da ruak nian mai TL no nia vijita ba Arkivu Nasional. foto ts, Dilma Suzeti.

Vizita Sekretáriu Jerál Nasaun Unidas, Ban Ki Moon iha Timor-Leste la’ós primeira vés. Maibé, Vizitasaun ida ne’e ba daruak nian bainhira nia asume kargu hanesan Sekretáriu Jerál Nasaun Unidas. Ban Ki Moon to’o iha Aeroportu Nicolau Lobato Dili, mais ou menus tuku 11: 40 otl.

Prezensa Sekretáriu Jerál ONU simu husi, Ministru Negósiu Estranjeiru ho saudasaun militár no aprezentasaun tais tuir kultura Timor bainhira simu bainaka ida. Hafoin ne’e, Sekretáriu Jerál ONU hasoru malu ho Presidente da Repúblika, Taur Matan Ruak iha Pallasu Presidente Ai-Tarak Laran.

Iha Vizitasaun loron primeiru nian, Ban Kin-Mon Vizita Muzeu Rezisténsia no loke espozisaun ONU. Momentu ne’e akompaña husi Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão. Ban Ki Moon mós hala’o vizita ba Parlamentu Nasionál, hala’o New Deal Fragility Assement Workshop hamutuk ho Primeiru Ministru no ikus liu ba vizita Sentru Formasaun Akademia PNTL.

Konferénsia Imprensa iha Pallasu Presidente,  Ban Ki Moon hateten, nia haksolok tebes. Tanba, bele mai hikas iha Timor-Leste . “ ha’u nia vizita ida ne’e ba daruak nia, nu’udar  Sekretáriu Jerál Nasaun Unidas . Ha’u haksolok tebes mai iha ne’e ,  enkuantu ita boot sira nasaun marka aniversáriu ba dala sanulu dezde restaurasaun independénsia  tama ona ba tinan dala sanulu nu’udar membru nasaun Unidas.” dehan Ban Ki-Mon

Presidente Taur Matan Ruak halo diskursu ida ne’ebé konstrutivu tebes. Nia mensiona ninia perspetiva kona ba progresu nasaun nian ne’ebé hala’o dezde estabelesimentu Misaun Nasoins Unidus iha Timor-Leste iha tinan 2006.

“orsida ha’u sei hasoru malu ho lider Xave sira seluk, inklui Primeiru Ministru no ninia membru Governu, no ha’u sei hato’o diskursu ida ba Parlamentu Nasionál.” Iha oportunidade ne’e, Ban Ki-Mon hahi’i Timor oan hotu. Tanba, eleisaun Parlamentár no Presidente  la’o ho susesu. prosesu ne’e la’o ho Pasífiku no hakmatek no refleta Timor-Leste nia kompromisu forte ba estabilidade, demokrasia no unidade.

Nia mós hahi’i progresu signifikativu ne’ebé  Timor-Leste alkansa ona, liu-liu iha setór seguransa. Durante tinan sanulu resin neen , Polisia Nasionál Timor-Leste iha  responsabilidade tomak ba polisia nia operasaun hotu- hotu iha Timor-Leste. Sira la halo de’it  diferensa iha nasaun laran. Maibé, sira halo mós diferensia iha mundu tomak. Ita bele hare ida ne’e liu husi membru Polisia no Militár mak oras ne’e ita boot sira kontribui duni ba misaun manutensaun pás UNO nia iha fatin seluk iha mundu ne’e.

Ida ne’e  hatudu katak, klaru ita boot sira nia forsa seguransa aumenta beibeik sira nia profisionalizmu dezenvolvimentu institusionál no mós ita boot sira nia kompromisu ba solidariedade globál.

Ita boot mós halo hela reforma ba instituisaun estadu  seluk, inklui ministériu, funsaun públiku no Judisiáriu. Buat sira ne’e hotu subliña kompromisu kontinu ba  prinsípiu governasaun demokrátika ne’ebé di’ak no estadu  diretu.

“Presidente ho ha’u halo ona diskusaun kona ba servisu UNMIT no ONU nia Country team. La kleur tan UNMIT nia mandatu sei remata, ami hakbesik an ona ba lider Timor oan no reprezentante oioin hodi determina ONU nia envolvimentu iha Timor-Leste hodi forma foun, hodi bele adapta ami nia apoiu tuir nesesidade sira ne’ebé muda daudaun iha nasaun ne’e. Durante vizita ne’e, ha’u hein atu hakle’an tan diálogu refere kona ba ami nia envolvimentu iha futuru. Dala ida tan, obrigadu tanba simu ha’u iha ne’e.” haktuir Ban Ki-Mon

Molok taka ninia liafuan, Ban Ki Moon husu ba povu Timor Leste bele laran metin katak, Nasoins Unidas sei fó apoiu firme enkuantu Timor-Leste hakat tan ba oin iha ninia dalan ba estabilidade kontinua no dezenvolvimentu makas tan. (**)