bispu Dioseze Baucau akompaina husi SEPFOPE hodi tesi fita hanesan simbolu inagurasaun ba ponte Hase. Foto/ts/Lenito

SEKRETARIU Estadu Polítika Formasaun Profisionál Empregu (SEPFOPE) Ilídio Ximenes no Bispu Dioseze Baucau, loron  domingu (20/01) inaugura ponte tara Sahe ‘jembatan gantung’ iha sub-distritu Soibada, Distritu-Manatutu. Molok ponte Sahe atu hari hetan apoiu materiál husi doadores Austrália, maun de obra no materiál ba konstrusaun apoiu mós husi Ministériu Obras Públiku (MOP) hodi oferese loke dalan ba too ponte tara sahe ho montante orsamentu 10 mill ital

Tuir SEPFOPE Ilídio Ximenes hateten, kona ba konstrusaun ba Ponte Tara iha  aldeia rua Boamalus Hun no Dau Lorek iha Sub-distritu Soibada. Iha momentu sedauk iha Ponte tara komunidade aldeia rua ne’e susar tebes atu hakat ba iha Soibada vila iha tempu udan no komunidade mós susar tebes atu lori produtu lokál ba iha merkadu Soibada. Iha inaugurasaun ba Ponte tara ne’e, komunidade  suku Manlala no suku Leo hat bele asesu no lori produtu lokál liu husi ponte tara sira mós sei la triste bainhira iha tempu udan tanba iha ona ponte tara ne’ebé hoo nia luan 1,8 no ninia naruk 120.

Ba konstrusaun Ponte Tara ne’ebé hetan tulun husi ONG internasionál husi Austrália liu husi Amu Basílio hodi halo konstrusaun ba ponte tara. SEPFOPE apoiu liu husi maun de Obras ba ferik katuas no Joven ne’ebé lalin fatuk hodi halo konstrusaun ponte tara no loke mós dalan foun  hamutuk ema na’in atus ida neen (106).

Tuir planu SEPFOPE sei kria manutensaun liu husi hadi’a bee dalan iha ponte tara hodi bele halo manutensaun di’ak liu tan atu nune’e komunidade bele uza hoo di’ak. Fatin hanesan amu Bispu dioseze Baukau hateten, hotu-hotu konkorda tenke hadi’a  kondisaun, karik la di’ak konserteza  dezenvolvimentu la la’o. Ne’e duni, importante ba rai doben Timor-Leste tenke iha dezenvolvimentu. La’ós ita atu halo buat hotu-hotu dala ida. Mais,  pelumenus iha fatin ida tenke identifika no ohin loron ita hare iha tempu udan lurón-lurón hotu-hotu nakonu ho tahu halo populasaun book an la di’ak  no sirkulasaun mós difisil tanba atu lori produtu lokál ba fa’an la iha transporte.

Maiske ukun na’in sira halo ona buat barak. Tanba povu fó fiar ba sira tinan-tinan saida mak nasaun presiza no povu presiza atu halo di’ak liu tan. Tan ne’e,  tenke tau atensaun liu ba Estrada .

Nune’e mós Sub-Administradór Distritu Soibada Francisco Dinis Dacrus informa mós katak, durante iha okupasaun Indonézia mota Sahe la iha ponte no tinan 10 nia laran Timor-Leste hetan ukun rasik an mós mota Sahe sedauk halo. Entaun  sai preokupasaun boot ba  komunidade aldeia  Malus hun husi suku Leo haat no aldeia Dau Lerek husi suku Manlala ne’ebé ho totál populasaun kuaze 700 no uma kain 160 sai vítima ba mota Sahe bainhira udan boot mota sempre fó ameasa  ba sira no la bele lori produtu lokál ba iha merkadu Soibada.

Iha tinan 2012 fulan Marsu Mota Sahe hahú halo Ponte Tara ‘Jembatan Gantun’ ne’ebé hetan suporta fundus husi ajénsia Internasionál Austrália no SEPFOPE inklui mós  komunidade sira rasik mak halo too ramata.

Nu’udar komunidade Lorenso Quintaõn Sente kontente ba Ponte Tara ne’ebé inaugura tanba iha tempu udan tun sira bele utiliza ponte tara ne’e  hodi bele lori produtu lokál ba too iha merkadu Soibada. “Ha’u agradese ba ajénsia internasionál husi Austrália no SEPFOPE apoiu atu halo ponte tara ida ne’e, ami bele utiliza ona iha futuru” tenik Lorenso ba Jornal Tempo Semanál ho kontente. (leo)

MOTA BUARAHU IHA SUKU MANUFAHI NO KARETA NE`E SEKRERTADRIU ESTADU POLITIKA FORMASAUN PROFESIONAL EMPREGU.Foto/Lenito Silva

KOMUNIDADE Suku Manufahi Sub-Distritu Soibada, Distritu Manatutu izoladu tebes. Tinan barak ona komunidade husi Suku refere la iha asesu ba transporte públiku tanba impkatu husi mota Buarehun ne’ebé durante ne’e seidauk iha ponte. “Daudauk ne’e povu Manufahi sente la serteza ba kondisaun ponte Buarahun ne’ebé  to’o agora seidauk hetan atensaun husi Governu Timor-Leste . komunidade husi Suku ne’e maioria  moris ho agrikultura, maibe defisil ba ami atu lori produtu lokál ba fa’an iha merkadu Soibada no Turiskai tanba ho kondisaun ponte ne’ebé at la iha transporte publiku mak halo movimentu. Dala ruma ami tenke la’o ain to’o iha ne’ebá”  dehan António Nunes nu’udar komunidade Suku Manufahi.

António mós rekoñese katak, durante ne’e defikulta tebes atu asesu ba transporte públiku tanba kondisaun mota Buarahun rasik la iha ponte no udan tun rai monu hotu iha mota ninin. Konserteza, komunidade labele lori produtu lokál ba iha merkadu  Soibada hodi fa’an produtu lokál.

Ne’e duni komunidade husu ba governu Timor-Leste liu-liu ba Ministériu Obras públiku tenke buka polítika ida bele halo ponte Mota Buarahun. Kestaun ne’e, sai mós preokupasaun husi  sub-administradór Distritu Soibada Francisco Dias hateten ,klaru mota Boarahun sempre fó ameasa boot ba komunidade suku Manufahi. Tanba Komunidade Manufahi sempre hamnasa iha tempu bailoro, maibé iha tempu udan sira nakonu ho triste tanba la bele hakur mota Boarahun hodi lori produtu lokál ba merkadu Soibada.

Sub- administradór Soibada mós triste ba governu Timor-Leste ne’ebé haruka kompañia ne’ebé halo ‘bronjon’ iha mota Boarahun la iha koñesimentu husi autoridade lokál Soibada no aat liu tan kompañia ne’ebé halo ‘bronjon’ husik abandona too agora. Nia mós sujere ba parte  Infraestrutura atu hala’o investigasaun ba  kompañia ne’ebé halo ‘bronjon’ iha Boarahun no husu mós ba Ministériu Infraestrutura atu bele hari  ponte Baorahun hodi fasilita komunidade suku Manufahi.

Aleinde ne’e,  Sekretáriu Estadu Polítika Formasaun profisionál  Empregu (SEPFOPE) ,Ilídio Ximenes bainhira hala’o ninia vizitasaun loron sábadu (19/1) iha Sub-Distritu Soibada hodi hare diretamente Mota Buarahun ho ninia ekipa. Ilídio  hateten, hare ba kondisaun mota Buarahun ne’ebé fó ameasa boot ba komunidade Suku Manufahi. Maibé, nia la iha kompeténsia atu halo ponte tanba  kompeténsia husi Sekretáriu  Estadu Infraestrutura mak iha  responsabilidade.(leo)

imajen ne’e ema ne’ebe iha forsa sempre hanehan nafatin ema ki’ik. foto/kalikatur

FULAN tolu (3) antes Timor-Leste kompleta ninia idade ho tinan sanulu (10). Masas Popular, Veteranus no Kombatentes ne’ebé hamahan an iha Fretilin-Movimentu CPD-RDTL konsentra iha Kampu Demokrasia Dili hodi hato’o sira nia aspirasaun ba ukun na’in sira. Asaun iha 7 Fevereiru 2012 masas popular CPD-RDTL ejize mós kona ba rai no propriedade.

Hanesan haktuir iha karta deklarasaun CPD-RDTL katak, Timor oan sira ne’ebé uluk luta, terus no mate ba Indepedensia Nasional mak iha direitu ba rai no propriedade. La’os oportunista no vendadores de patria sira.

Timor oan ne’ebé luta, terus no mate iha funu naruk nia laran, iha direitu tomak ba rai no propriedade, moris fatin, hela fatin, fatin ba to’os no natar, fatin ba plantasaun no hakiak animal. Ne’e duni, husu ba Governu no Estadu tenke respeita no proteje direitu hirak ne’e.

Masas CPD-RDTL mós husu ba Estadu Timor-Leste atu kria sistema ida hodi fó fila, povu ki’ik sira nia rai no propriedade ne’ebé uluk malae sira ho belun Timor oan balun hadau no afora durante okupasaun Portugesa no Indonesia, atu nune’e bele fó sentido no valor real ba Restaurasaun.

CPD-RDTL konsidera, Sertifikadu kolonial ne’ebé sira husik hela la vale no falsu. Tanba, sertifikadu hirak ne’e nu’udar produtu ou rejultadu husi okupasaun illegal  no dominasaun kolonial estranjeira nian.

Iha karta ejizensia ne’e CPD-RDTL husu ba ukun na’in sira katak, kualker Lei ne’ebé Governantes elabora no aplika tenké fó protesaun loloos ba povu ki’ik sira nia direitu. Tuir versaun CPD-RDTL, Lei ne’e sei la vale bainhira lori nafatin karakter kolonial no neo-kolonial hodi halakon fali povu ki’ik sira nia direitu lejitimu, hanesan Lei Kolonial ne’ebé durante okupasaun Portugesa no Indonesia hala’o violasaun maka’as ba povu maubere nian direitu.

Husu ba Governu tenké toma atensaun ba USAID ne’ebé hamutuk ho ema husi agraria hodi sukat rai iha Timor Leste, no tenke impede oportunista sira ne’ebé durante funu resistensia halai ba rai seluk. Maibe, funu hotu tiha sira mosu fila-fali hodi hala’o reklamasaun no fa’an rai hirak ne’e tun sa’e.

Nu’udar sidaudaun Timor-Leste, Alexandre X. Costa apoiu mós ejizensia CPD-RDTL ne’ebé dehan, Timor oan ne’ebé luta, terus no mate iha funu naruk nia laran, iha direitu tomak ba rai no propriedade, moris fatin, hela fatin, fatin ba to’os, natar, fatin ba plantasaun hodi hakiak animal.

“Ha’u hanoin Governu tenke respeita no proteje direitu hirak ne’e, hodi bele fó sentido no valor ba Ukun Rasik An. Nune’e, ha’u konkorda ho hanoin di’ak husi masas CPD-RDTL ne’ebé defende makas direitu povu katak, Timor oan sira ne’ebé uluk luta, terus no mate ba Indepedensia Nasional mak iha direitu ba rai no propriedade. La’os oportunista no vendadores de patria sira.” dehan Costa ba Tempo Semanal iha ninia hela fatin. (**)

ida ne’e mak rai no natar iha sub-Distritu Vemasi. foto/Leonito

BAINHIRA koalia direitu sidadaun kona ba rai no liga ba Konstituisaun Republíka Demokratiku Timor-Leste Artigu 54 (K-RDTL), mosu kestoins katak “Se Loos Mak Na’in Ba Rai..?” Tanba, esplikasaun husi Artigu ne’e rasik malahuk hela no ninia intrepretasaun seidauk fó direitu masimu ba ninia povu atu hetan rai pedasuk hodi hela. Ezemplu, ki’ikoan ida mak akontese eviksaun (pengusuran) iha fatin-fatin ne’ebé halo povu balun tenke lakon sira nia hela fatin.

Relasiona ho kazu eviksaun ne’ebé akontese iha kapital Dili, hanesan iha Kampun Alor, Ai-Tarak Laran, Kolmera no fatin sira seluk difisil atu ita justifika katak, Timor oan sira hetan ona direitu ba rai. Problema rai ne’ebé akontese iha Timor-Leste kompleksu tebes. Tan ne’e, iha segunda lezislatura nia ukun Parlamentu Nasional (PN) konsege kria no aprova Lei ida kona ba Rezime Espesial Beins Imoves hodi nune’e bele fó solusaun ba problema rai.

Maski nune’e, Lei ne’ebé PN aprova antes atu implementa tenke lori ba Presidente Republika hodi promulga, maibé iha momentu ne’ebá eis Presidente Republika José Ramos Horta veta tiha. Desizaun eis Presidente Ramos Horta iha momentu ne’e halo ema barak duvida no konsege hamosu ideas pro-kontra, ate ema balun dehan intervensaun Presidente iha tendensia politika hodi bele hetan votus iha eleisaun. Aleinde ne’e, ema balun mós intrepreta katak, Lei refere la fó vantazen ba povu hodi hetan direitu ba rai, ne’e duni mak Presidente veta no ema balun fali dehan, Lei ne’e fó duni direitu ba povu mais tansá mak Presidente veta.?

Ses husi situasaun eis Presidente Republika José Ramos Horta nian, iha mediu fulan Novembru 2012 Ministeriu Justisa Kintu Governu nian ne’ebé lidera husi, Dr. Deonisio Babo tenta hala’o flai-fali konsultasaun eskrita esbosu Lei ba rai nian. Maibe, mudansa ne’ebé sira koko atu hala’o hare de’it ba entermus de tekniku legal no la tenta atu rezolve kona ba kestaun politika nian, ne’ebé uluk iha tempu Portuguesa no Indonesia ema balun foti povu nia rai la liu husi prosesu legais.

Entermus de politika Lei ne’e la forte no sei la rezolve situasaun. Tanba, hare ba akontesementu iha tempu pasadu, liu-liu iha tinan 1999 povu barak ne’ebé uluk halai ba Ai-laran tenke lakon sira ninia hela fatin (red-uma) tanba hetan sunu. Situasaun ne’e halo povu barak tenke ba hela fali iha ema sira ne’ebe uluk lakohi ukun an nia uma (pro-otonomia nia uma) ne’e duni Governu tenke buka resolve problema ida ne’e, tanba ne’e la’os povu sira nia hakarak maibe situasaun politika mak obriga.

Maski daudauk ne’e Governu tenta hadia Lei no dehan katak, propriodade estadu iha tempu Portuguesa no Indonesia nian tama ba estadu Timor-Leste. Maibe, se mak hanesan nain ba rai bele halo reklamasaun. Kestaun ida fali mak iha relatoriu CAVR nian sita katak, iha tempu Indonesia hahu husi tinan 1978 to’o 1984 akontese prosesu ida ne’ebé muda ema ho obrigatoriu. Tanba, iha momentu ne’e TNI sira lori ema ba tau de’it iha rai adat nian sein konsultasaun no indimizasaun, entaun oinsá mak atu bele rezolve kestaun sira ne’e hodi bele fó oportunidade ba komunidade sira atu hetan fila-fali sira ninia direitu.

Nune’e mós, oinsá Lei ne’e bele rezolve kazu husi 1975 to’o 1999 no iha tempu Portuguesa nian ne’ebé ema balun uza ninia poder hodi foti rai povu nian depois hala’o aforamentu no iha tempu Indonesia nian sira transforma tiha hodi sai nain. Ezemplu ida, iha tempu okupasaun Indonesia nian, ema ne’ebé iha ligasaun metin ho Indonesia foti rai povu nian hodi halo tiha ninia sertifikadu. Ida ne’e hanesan injustisa boot ida ne’ebé akontese iha tempu pasadu. Maibe, tansá Lei la koalia kona ba ida ne’e..? no hateten katak ema ne’ebé mak iha sertifikadu otomatikamente nia mak sai nain kompletu ba rai.

Tuir dadus peskizasaun husi matenek nain balun katak, rai iha Timor 90% rai komunitaria no husi 90% rai komunitaria, 70% ital agrikultor sira mak hela iha area rural. Se ita dehan 70% ital rai iha area rural ne’e agrikultor sira mak hela, klaru katak agrikultor barak mak iha rai boot, mais sira la iha kapasidade atu utiliza rai ne’e ho masimu, entaun sira dehan, maski sira seidauk uza rai ne’e ho masimu maibe aban bainrua sira nia oan no beioan sira sei uza, tanba rai hanesan riku soin uniku ba sira nia jerasaun hodi kontinua sira nia moris.

Maibe, se Governu hakarak aplika politika kona ba tasa, konserteza rai barak liu mak sei konsentra hotu ba ema sira ne’ebé iha osan, iha kapital no poder na’in sira nia liman, entaun defisil atu garantia katak ema hotu iha direitu hodi asesu ba rai.

“Se ita hakarak koalia katak atu garantia ema hotu ninia direitu hodi asesu ba rai, konserteza presiza kria sistema ida. Ezemplu, hanesan reforma agrarian. Tanba, liu husi dalan ida ne’e mak ita bele garantia ema hotu nia direitu hodi asesu ba rai. Maibe, se ita kria tasa konserteza ema kiak sira sei lakon rai no ema riku sira sei hetan konsentrasaun rai boot” dehan Ines Martins husi La’o Hamutuk.

Maski ukun na’in sira uza razaun kampiaun espesial sai hanesan mekanismu ida hodi justifika katak, ema ida hela iha rai husi tinan lima to’o tempu tinan 20 otomatikamente nia bele hetan rai ne’e. Maibe, razaun hirak ne’e mós seidauk forte, tanba fila-fali ba iha disputa tribunal sei reikoinese ema ne’ebé iha sertifikadu, duke ema ne’ebé mak hela kleur.

Kestaun ne’e hatudu katak Lei refere sei la rekoinese no la fó oportunidade ba ema ne’ebé mak la iha sertifikadu atu sai na’in ba rai, nune’e bele fó potensia boot atu kria konflitu foun tan iha Timor Leste.

Hataan ba kestaun Sekertariu Estadu Terras Porpriodade Jaime Xavier hateten, lavantamentu dadus kona ba rai komesa la’o iha Governasaun Aliansa Maioria Parlamentar (AMP) nia ukun, hahú husi tinan 2008 no Kintu Governu sei hatutan programa ne’ebé iha tiha ona.

Objetivu husi levantamentu dadus kona ba rai hakarak atu fó sertifikadu ba ema ida-idak hodi bele asegura ema ninia direitu hodi hetan rai. “Dadus hirak ne’e hanesan baze ida atu fó direitu ba ema ida-idak. Nune’e, ba sira ne’ebé mak hetan problema sei rezolve tuir Lei. Lei la fó dalan ba sidadaun estranzeiru atu sai nai ba rai iha Timor-Leste.”dehan Jaime ba Tempo Semanál bainhira partisipa worshop ida iha Otél Vida Fatu-Hada Dili.

Tuir nian, kriteria atu sai na’in ba rai sei define tuir Lei. Tan ne’e, ema hotu tenke ativu hodi fó informasaun ne’ebé klaru hodi nune’e tekniku sira bele foti dadus no informasaun hatama ba iha data base. Tanba, iha prosesu ne’e ekipa tekniku sira sei foti dadus no sei hasai fotografia. 

“Lei kona ba rai foin sosializa ne’e duni sei fahe oportunidade ba entidade hotu atu fó ideias ou hakerek eskrita ba Artigu ne’ebé presiza muda hodi hatama iha Ministeriu Justisa atu hala’o mudansa” esklarese Jaime.

Vise Ministeriu Justisa Ivo Valente hateten, projetu sai na’in ba rai iha definisaun tolu. Ne’e duni, presiza opiniaun no sujestaun ne’ebé mai husi sosiedade sivil no ajensia balun. Submisaun ne’e hakerek ba Ministeriu Justisa depois Ministeriu Justisa bele hare katak, se karik kondis no harmoniza ho Konstituisaun Repúblika bele hala’o alterasaun. Tanba, versaun ida ne’e ajusta ho opiniaun ne’ebé mai husi ema barak.

Vice Ministru Justisa iha periodu rua nia laran ne’e rekoinese katak, eis Presidente Republika Ramos Horta nia hanoin ne’e legal ba versaun uluk nian. Tan ne’e, sira akomoda parte balun hodi fó esplikasaun detailadu iha versaun ikus. Mesmu nune’e, sosiedade sivil mós bele kontribui atu hadia di’ak liu tan esbosu ne’ebé Ministeriu Justisa prepara.

Lei ne’e iha definisaun tolu.  Primeiru, Lei definisaun titular direitu na’in ba rai, segunudu, Lei espreasoens no terseiru Lei fundu imuliaru. Maibe, dala barak komunidade sira tama iha konflitu disputa uza fiziku, tanba sira seidauk hatene situasaun kona ba Lei ne’ebé atu aplika iha futuru. Ne’e duni, halo komunidade sira konfuzaun.

Membru La’o Hamutuk, Ines Martins iha ninia intervista ba Jornal Tempo Semanál dehan, Lei ne’e la konsidera ezntermus de parte politika. Tanba, ita hatene katak invazaun Indonesia nian iha tinan 1975 no 1999 ne’e tempu funu. Ita mós bele rekoinse sekarik iha sertifikadu balun ne’ebé loos no balun la loos.

Ezemplu, ema balun ne’ebé hala’o aforamentu rai barak iha momentu ne’ebá no ita presiza buka hatene, oinsá ho prosesu sira sai na’in ba rai. Pior liu tan agora sira iha sertifikadu hodi dehan katak sira mak na’in no povu ne’ebé halai mai hela iha ne’e hahú husi 1975 labele sai na’in ba rai. “ha’u hanoin ida ne’e la loos, bainhira ita atu rekoinese no nafatin legaliza prosesu injustisa boot ne’ebé akontese iha tempu okupasaun Portuguesa no Indonesia hodi ignora nafatin povu kbit la’ek no povu vuneravel sira nia direitu, entaun Lei ne’e ita halo para atu proteze se.?” esklarese Ines.

Agora iha mundu ema la koalia kona ba penegasan ‘hukum’. Maibe, ema koalia kona ba ‘penegasan’ justice. Tanba, realidade Lei rasik mós viola ema nia direitu, ne’e duni ativista feto Timoe ne’ebé sempre hakilar direitu povu kona ba la garantidu katak Lei ne’e atu garantia povu ninia direitu, se bainhira la iha mudansa ba Lei refere.

“Ami tenta atu hala’o submisaun ba Governu atu hare no tau nafatin kestaun saida mak sai hanesan preokupasaun ba sosiedade sivil iha ne’ebá. Maibe, se kuandu la iha nafatin mudansa ba Lei, entermus de politika, klaru katak, Lei ne’e sei la fó benefisiu masimu ba povu, mais fó de’it benefisiu ba estadu, ema ne’ebé mak iha sertifikadu tempu Indonesia no ema estranzeiru sira.” Ines kestiona.

Tanbasá Lei ne’e Presidente veta. Ida ne’e hatudu katak iha razaun balun ne’ebé presiza atu hadia. Maibe, oinsá mak membru Parlamentu balun dehan fali Lei ne’e fó vantazen boot ba povu. “Ha’u hanoin membru Parlamentu sira mak sai hanesan liman ain povu nian hodi proteje direitu povu. Ne’e duni, tenke koalia loos labele kria konfuzaun. Hanesan sosiadade sivil, ha’u serbisu la hare interese kadeira ou interese partidu ruma. Ne’e duni, atu hateten de’it katak, ita tuur iha ne’ebá atu proteje duni povu ninia direitu no dignidade tan ne’e tenke onestu. Maibe, se ita tuur iha ne’ebá mak ita ignoria tiha povu, entaun ba ha’u ida ne’e ita bosok povu.” Esklarese Ines hodi husu ba ukun na’in sira atu labele ignora povu ninia direitu, mais bele konsidera povu. Tanba, povu mak hili sira (**)

Lei Rai Benefisia Ba Povu Ou Lae..?

TINAN sanulu liu ba konfilitu sosiais kona ba rai kuaze akontese iha fatin barak. Tanba, Timor-Leste rasik seidauk iha definisaun klaru kona ba Lei rai nian. Situasaun ne’e halo ema barak lori malu ba Tribunal, ate ema balun to’o oho malu tan de’it hadau malu rai.

Ezemplu, kazu oho familia uma laran tomak iha Sub-Distritu Atabae, Distritu Bobonaro tinan kotuk ne’ebé deskonfia hadau malu rai. La’os ne’e de’it, kazu hadau malu rai to’o oho malu akontese mós iha area pertensia, Sub-Distritu Letefoho, Distritu Ermera.

Kestaun hirak ne’e sai preokupasaun boot ba entidade hotu, liu-liu orgaun ne’ebé kompetensia hanesan Ministeriu Justisa ho ninia sanak Sekertariu Estadu Terras Propriodade, oinsá buka solusaun hodi bele rezolve ou minimize problema sosiais kona ba rai ne’ebé akontese, se lae iha futuru konflitu rai sei la rezolve.

Daudauk ne’e ema barak fó sira nia hanoin katak, problema rai ne’ebé akontese iha Timor-Leste, karik tanba de’it sidadaun sira seidauk hetan direitu ne’ebé loloos..? Ne’e duni, husu ba ukun na’in sira hadia no aprova lalais Lei rai nian hodi nune’e bele fó solusaun ba problema rai ne’ebé akontese iha teriutoriu Timor-Leste. Aleinde ne’e, ezije mós ba ukun na’in sira katak, esbosu Lei rai ne’ebé agora daudauk Governu prepara tenke fó benefisiu ba povu, la’os atu fó fali ba ema ne’ebé iha poder no osan na’in sira.

Intervista Deputadu Natalino dos Santos ba Tempo Semanál iha mediu fulan Novembru 2012 hateten, problema rai kompleksu tebes. Ne’e duni, iha segunda lejislatura nia tempu, Parlamentu Nasional halo Lei Rezime Espesial ba Beins Imoves hodi bele fó solusaun ba problema rai. Maibe, depois de Lei ne’e aprova tiha to’o iha final eis Presidente Repúblika Jose Ramos Horta veta tiha.

Masmu nune’e, iha terseira lejislatura membru Parlamentu sira koalia ona programa prioridade kona ba Lei rai nian, liu-liu rezime espesial ba beins imoveis hodi bele fó solusaun ruma, maski sei la rezolve total problema rai nian.

“ha’u sente laran triste bainhira Lei ne’e hetan veta husi eis Presidente Repúblika José Ramos Horta. Lei ne’e fó benefisiu 90% proteze povu nia direitu, soke ema balu tauk katak, Lei ne’e mak vigora entaun la fó biban para oinsá sira koalia kestaun povu nian.” tenik Natalino.

Komisaun A mak autor ba Lei ne’e no Lei ne’e rasik fó benefisiu, proteze povu maubere no povu ai-tanan ninia direitu fundamental, soke intereses husi ema balun nian ne’ebé la tama, entaun liu husi kotuk husu eis Presidente veta Lei refere.

Tempu to’o ona povu maubere atu hetan direitu fundamentais kona ba rai no asegura sira nia direitu tomak. Tanba, iha Lei ne’e rekonese mós rai tradisional (tanah adat atau wilaya) no iha ne’ebá estimulasia hotu ona katak direitus barak ne’ebé presiza fó fila rai ne’e ba povu. Tanba, balun uluk iha tempu portuges okupa tiha ema nia rai sein konesementu masi hetan tiha alvara.

Lei ida Presidente veta ne’e define katak, rai sira ne’ebé uluk sein koinesementu no autorizasaun husi povu ou rai na’in sei fila fali ba nia na’in.

Prosesu atu sai nain ba rai povu hotu-hotu iha rai husi nia beiala sira. Maibe, nu’udar estadu atu fó rekonesimentu para atu minimiza hodi labele akontese problema iha futuru. Ne’e duni, tempu to’o ona estadu atu rekoinese sidadaun sira nia direitu liu husi fó sertifikadu RDTL, la’ós sertifikadu Portugues no Indonesia nian.

“Klaru katak, husi beiala sira Timor oan sira iha kedas ona rai. Maibe, estadu presiza fó Sertifikadu katak, ema ne’e ninia rai mak ne’e, ninia luan ho naruk to’o iha no baliza ho ema ida ne’e nian. Tanba, nestemomentu sidadaun sira seidauk iha sertifikadu orizinal Timor nian, mais so iha de’it mak sertifikadu koloneal Portuguesa no Indonesia nian.”hakotu Natalino.

Reprezentante povu husi Bankada Fretilin, Francisco Miranda Branco hateten, iha Konstituisaun RDTL dehan, ema hotu iha direitu atu asesu ba rai. Maibe, realialidade hatudu, ema balun iha rai no balun la iha rai. Problema rai ne’e kompleksu tebes. Tanba, liu husi istoria ita nian rasik, hahu husi periodu desde okupasaun Portugeus to’o mai iha okupasaun militar Indonesia nian.

Klaru katak, uma fukun ida ne’e presiza define prioridade hodi koloka Lei rai nian. Maibé, atu deside Lei kona ba rai presiza estudus ida ne’ebé klean no tenke iha seminariu hodi nune’e parte hotu-hotu bele fó sira kontribuisaun tanba problema rai ne’e kompleksu tebes.

Iha segunda lejislatura Parlamentu aprova ona Lei rai nian no Lei ne’e priense rekezitu povu Timor-Leste hodi bele rezolve problema balun. Maibé, hetan veta husi eis Presidente Repúblika José Ramos Horta. Maski nune’e, Lei ne’ebé Presidente veta bele outra pasa se karik iha asaun proativu husi koligasaun iha tempu ne’ebá. “Se iha tempu ne’ebá mak meza proativu atu hala’o lobi ba bankadas hotu-hotu entaun bele outra pasa. Maibé, ida ne’e la akontese tanba ema hotu nia konsentrasaun ba iha kampania eleitoral.” tenik Branco

Tanba Lei ne’e la konsege pasa. Ne’e duni, iha terseiru lejislatura presiza duni prense kuadru legal atu responde situasaun atual ne’ebé iha. Maibé, iha ema balun iha segunda lejislatura iha kuadru legal dehan, bainhira estadu hare katak rai ne’e iha nesesidade atu halo dezenvolvimentu nasional estadu bele hasai no se ida ne’e mak aprova estadu iha poder atu bele hasai komunidade sira ho razaun katak, dezenvolvimentu nasional sei hala’o atu fó benefisiu ba povu

Maibe, ba sira ne’ebé sente katak rai ne’e ninian bele hare husi prespetiva seluk. Tanba, sira sei la hetan buat ruma husi dezenvolvimentu no sira sei la hetan projetu ida, mais dezenvolvimentu ne’e sei fó benefisiu ba grupu balun de’it, entaun, sira hare liu ba prespetiva na’in ba rai tanba komunidade sira sei la hetan benefisiu.

“Ha’u fó ezemplu, se karik atu hari’i otel ida iha rai komunidade nian no dehan atu dezenvolve povu. Maibé, ninia benefisiu ba se, ida ne’e mak problema ba sira.” Esplika Branco

Kriteriu atu sai na’in ba rai mós sei komplikadu hela. Tanba, se ema ruma hetan ona dokumentus husi periodu rua ne’e, iha alvara husi tempu Portuguesa no sertifikadu husi Indonesia bele komprova katak rai ne’e ninian duni (tanah milik). Maibe, keta iha tempu ne’ebá ea ne’e iha ligasaun no apoiu husi forsa militar Indonesia mak sira ba okupa de’it ema nia rai, depois ikus mai hetan dokumentus, entaun ida ne’e mós presiza hare.

“Ema ne’e hetan dokumentu liu husi situasaun legais ou lae.? keta halo ema ne’e okupa illegal de’it. Ne’e duni, presiza hare didi’ak hafoin fó dokumentu na’in ba rai. Nune’e mós, akontese iha tempu portugues nian, ema balun hetan alvara rai tanba sira iha asesu no ligasaun di’ak ho Governu portugues entaun sira halo rekerementu ba Governu portuguesa para fó autorizasaun hodi hetan rai hektares 10-20 hodi halo servisu. Maibe, ikus mai rai ne’e sira husik abandona de’it depois sira deklara katak rai ne’e sira nian rasik.” Branco fó hanoin.

Problema hirak ne’e Parlamentu Nasional presiza hare. Tanba, hanesan orgaun soberania ida ne’ebé iha desizaun politika atu halo Lei. Labele iha injustisa bainhira hasai Lei ida ne’e, tanba ba ema hotu iha direitu atu hetan rai.

Kona ba dokumentu rua ne’e bele ou lae, tenke hare husi prespetiva ida katak, rai ne’ebé sira hetan ne’e liu husi prosesu ne’ebé normal. Mesmu nune’e, iha tempu portugues mós iha klasifikasaun barak bainhira atu sai nain loloos ba rai. Ne’e duni, sira ne’ebé hetan de’it autorizasaun atu halo buat ruma iha rai ne’e, la hanesan ho sira ne’ebé hetan direitu tomak. Tanba, sira selu impostu ba estadu. Entaun, kestaun hirak ne’e hotu presiza hare.(**)

Kuidadu Ho Konflitu Rai..!

ORAS ne’e daudauk povu Timor-Leste hein hela Lei rai ne’ebé agora dauduak iha hela prosesu diskusaun nia laran. Sira espera katak, Lei refere bele fó benefisiu ba povu hodi sai na’ín ba rai. Tanba, rai mak sira nia moris, rai mak familia, rai mak kultura, rai mak identidade, rai mak nasaun no rai mak dignidade.

Klaru katak, Lei ne’e iha definisaun tolu.  Primeiru, Lei definisaun titular direitu na’in ba rai, segunudu, Lei espreasoens no terseiru Lei fundu imuliaru. Maibe, dala barak komunidade sira tama iha konflitu disputa uza fiziku, tanba sira rasik la hatene situasaun kona ba Lei ne’ebé atu aplika iha futuru. Ne’e duni, halo komunidade sira konfuzaun.

Intervista Vise Ministru Justisa, Ivo Valente iha momentu hirak lkiu ba hateten, presiza hala’o publikasaun barak, liu-liu husi media no sosiedade sivil hodi transmite buat ne’ebé loos hodi nune’e komunidade sira labele baku malu tanba de’it desputa rai. “atu resolve problema rai sei iha solusaun liu husi mekanismu mediasaun. Maibe, se kuandu labele ona entaun bele lori ba Tribunál hodi hakotu.”

Ema numeru segundu husi knuk Lei ne’e rekoinese katak, dala barak asistensia ba iha komunidade sira mak sei falta, ne’e duni komunidade sira la kompriende oinsá atu buka solusaun.

Nune’e mós, Sekertariu Estadu Terras Propriodade, Jaime Xavier  apela ba komunidade atu labele uza violensia hodi resolve problema kona ba rai. Maibe, tenke rezolve tuir Lei ne’ebé mak iha. Ezemplu hala’o mediasaun hodi involve lider komunitariu sira no lia na’in sira hodi rezolve.

“Kuandu mosu problema kona ba rai labele rezolve ho buat kro’at. Tanba, ida ne’e bele afeita ba ema nia vida moris. Karik iha problema rum abele buka malu oinsá atu rezolve hodi nune’e bele hamenus problema, labele rezolve ho violensia, baku no oho malu depois ikus mai hetan kastigu iha prizaun.” Apelu Jaime.

Sidadaun hotu tenke iha hanoin ne’ebé di’ak. Tanba, Ukun An atu livre husi problema, la’os atu moris iha problema nia laran. Nia mós husu ema ida-idak bele tuur hakmatek iha ninia fatin labele halo at ema seluk nia sasan.

Hanesan Estudante Universidade, Abelino Soares preokupa tebes ho situasaun Timor-Leste nian kona ba konflitu rai. Ne’e duni, nia parte husu ba orgaun kompotente sira atu fó direitu povu nian ho loos no labele diskrimina fali povu kbit laek hodi fó poder ba osan na’in sira atu okupa nafatin povu nia rai.

“Ha’u hanoin iha ukun an ida ne’e estadu bele fó espasu ba povu hodi foti fila-fali sira nia rai ne’ebé uluk ema okupa ou hadau iha tempu okupasaun Portuguesa no Indonesia” dehan estudante ne’e.

Nia mós husu ba estadu Timor-Leste atu fó direitu ba Timor oan sira no labele rekoinese alvara rai portuguesa no sertifikadu indoensia nian. Tanba, se lae Timor oan sira ne’ebé la iha alvara ou sertifikadu mak sei sai nafatin vitima iha ukun an ida ne’e.

Hanoin hanesan hato’o mós husi Estudante UNTL Anabela Guteres. Tanba, nia raik mós la konkorda ho bainhira estadu Timor-Leste kontinua rekoinese alvara rai ne’ebé fó sai iha tempu portuguesa no sertifikadu Indonesia nian, se lae maubere oan barak sei lakon direitu ba rai.

“ha’u hanoin tempu to’o ona atu estadu rekoinese no fó direitu ba ninia povu. Tanba, objetivu husi luta naruk ida ne’e hakarak atu fó moris di’ak ba ninia povu” hakotu nia. (**)

Alberico Junior

TINAN 2012 marka ho akontesimentu balu, hahu hosi asuntu sosiál, polítika, no justisa. Iha inisiu fulan Dezemberu 2012 públiku tomak iha Kapital Dili sasin ba sasan nia folin ne’ebé sa’e makas ho razaun ne’ebé dala ruma lojiku no la lojiku. Mídia, jornal, radio no televizaun sira públika momós asuntu refere, maibe Governu, liliu ministeriu relevante la kontrola sasan [sembako] ne’ebé ninia folin sa’e derepenti deit. Iha fulan ne’e duni situasaun seluk ida mosu tan, tarifa transporte públiku [bis] ba distritu sira sa’e makas. Ezemplu, tarifa bis hosi Dili – Lospalos molok krizi politika no militar mak US $ 5,00 derepenti sa’e ba US $ 8, 00. Ida ne’e bele dehan ilegal tamba sofer [koundotór] no kompainia sira rasik mak hasae ho razaun minia nia folin sa’e. Situasaun ida ne’e efeita makas ekonomia povu ki’ik iha rai-laran tamba sira ninia rendimentu ekonomia kada loron ki’ik tebtebes kompara ho ema sira ne’ebé ho ekonomiu mediu [menengah].

Tarifa transporte ne’e sa’e nu’udar kauza hosi frakeza no apatizmu Governu nian hodi la tau matan ba mina nia folin ne’ebé sa’e makas iha railaran. Situasaun ida-ne’e klaramente afeita tarifa transporte públiku no produtu sira seluk ne’ebé uza mesin ka makina. Akontesimentu ne’e ezisti ona, maibe Dirasaun Nasionál Ttransporte Terestre la fó atensaun hodi kontrola tarifa transporte sira ne’ebé halai hosi Dili ba distritu sira. Governu fó atensaun deit ba tarifa transporte públiku [bemo] iha Kapital Dili tamba sira rasik laiha konseitu ida ne’ebé klaru kona-ba saida mak transporte públiku loloos. Karik tuir Dirasaun Nasionál Transporte nia hanoin mak, transporte públiku limite deit ba kareta [bemo] sira ne’ebé halai iha Dili laran. Tamba ne’e, Governu rasik nunka hanoin oinsa atu tau tarifa banati ida ne’ebé halis ba kbit laek sira. Ou karik tamba governante sira ne’ebé sira serbisu iha diresaun relevante halao mós bisnis iha area transporte públiku? Ida ne’e bele akontese mós tamba tinan lima ona Governu nunka halo politika apropriadu ida atu determina tarifa loloos.

Hakerek-nain sente katak, asuntu tarifa transporte sa’e ne’e importante tebes no bele sai materia diskusaun ba ema intelektual, peritu ekonomia no universitariu [mahasiswa] sira atu diskuti hodi fó sira ninia prespektiva oinsa mak atu resolve asuntu ne’e. Tarifa ne’e sa’e tamba iha kauza, mina nia folin sa’e iha railaran to’o US 1.40 sentavus.  Maibe, realidade hatudu katak, komponente matenek nain hirak ne’e laiha interese no sensibilidade atu hare’e asuntu refere. Sira prefere liu diskuti no debate asuntu politiku duke asuntu sosiál ne’ebé ekonomikamente afeita direita bá povu tomak ninia moris. Asuntu ne’e bele mós diskuti iha programa interativu RTTL nian no kanál mídia seluk , nune’e ema hotu bele hato’o sira ninia idea, maibe realidade ida ne’e la akontese. Mídia nu’udar pillár demokrasia ida, laos deit hato’o notisia, maibe sai mós forum públiku ba dezenvolmentu nasionál liu-hosi forma opiniaun públiku kona-ba asuntu ruma ne’ebé iha relasaun ho interese ema barak nian.

Iha parte seluk, mahasiswa nu’udar transformadór sosiál dala barak ko’alia asuntu politika no involve an barak liu iha politika, hanesan defende partidu sira duke hare’e problema ne’ebé afeita direita ba sira ninia moris. Ema hotu 100% bá asaun saida deit hosi mahasiswa sira ne’ebé pro-povu kbit laek sira. Tamba ne’e, presiza duni iha sensibilidade [kepekaan] ba asuntu sosiál no ekonomia sira, tamba ida ne’e fó impaktu makas ba ema barak ninia moris. Apresiasaun bo’ot ida ba maluk membru Klibur Estudante [Ikatan Mahasiswa] Kovalima nian ne’ebé iha fulan Juinu tinan kotuk protesta tarifa transporte [bis]. Momentu ne’e folin tarifa ilegalmente sa’e hosi US $ 8,00 ba US 10,00. Ida ne’e mak forma asaun solidaridade mahasiswa sira ne’ebé la egoista, maibe defende duni interese ema barak nia, lililu defende povu ki’ik sira Kovalima nian.

Babain povu Timor-Leste sira kuandu tama ona ba iha Fulan Dezembru, sira simu loron Natal ho kontenti ka haksolok. Maibe ida-ne’e kontrariu, Kovalima [Suai] oan sira simu loron ne’e ho laran susar tamba tarifa transporte públiku [bis] hosi Dili – Suai sa’e no implika makas ba sira ninia moris. Tuir dadus jornal Timor Post nian edisaun Dezembru 20, 2012, tarifa transporte [bis] Suai – Dili kontinua sa’e ba US $ 20,00. Montante ida ne’e bo’ot tebtebes no halo povu baibain no estudante sira ne’ebé hakarak halo viajen ba sira ninia distritu laiha kapasidade finanseiru atui selu. Tarifa dahuluk iha 2000 – 2003 mak kada ema selu US $ 5, 00. Iha 2004 – 2005 sa’e ba US $ 7,50, nune’e mós iha tinan 2007 – 2011 sa’e ba US $ 10, 00. Iha fulan Juinu to’o Outrbru 2012 sa’e ba US $ 15, 00 kada ema no iha Novembru to’o Dezembru, 2012 kontinua sa’e ba US $ 20, 00. Tarifa hirak ne’e laos Governu mak tau, maibe sofer ho kompainia nain sira mak hakarak hasae hodi aproveita situasaun ne’e atu hetan lukru bo’ot . Tristeza bo’ot ba povu Timor-Leste, liuliu povu Kovalima tamba kazu ne’e afeita makas sira ninia vida ekonomia. Tarifa ne’e rasik sa’e dala barak ona, maibe Governu rasik laiha kontrolu ba kazu ida ne’e. Tamba ne’e ema komesa kestiona serbisu Dirasaun Nasionál Transporte Terestre. Saida deit mak sira halo durante tinan barak nia laran? Karik sira trata deit surat sira ne’ebé iha relasaun ho kareta?

Bainhira mina nia folin sa’e derepenti ema [sofer] sira sempre uza oportunidade ne’e hodi ilegalmente hasae tarifa ne’e tuir sira ninia hakarak. Laos ne’e deit, tarifa taxi iha Dili laran sa’e arbiru deit. Faktu ida mak, taxi kuandu halai husi Kolmera ba óspital Nasionál Guido Valadares (HNGV) uluk US $ 1,00 sa’e ba US $ 2,00 no Kolmera ba Timor Plaza uluk US $ 1,00 US sa’e ba $ 2,00 no terminal Camea mai Kolmera US $ 3, 00. Ne’e folin ida ne’ebé makas, maibe to’o agora Govenu rasik seidauk hola medida ka halo intervensaun ruma hodi determina loloos tarifa ida ne’ebé justu no labele prejudika povu ki’ik sira. Faktu emperis seluk, iha distritu balu mikrolet sira mós aproveita mina nia folin sa’e ne’e hodi hasae folin mikrolet nian. Ezemplu, iha distritu Lautem, mikrolet diresaun Lospalos ba Suco Parlaimentu hosi US $ 1,00 sa’e ba US $ 1,75 sentavus. Ironiku liu iha tinan 2011 no 2012 mina nia folin sa’e no la to’o fulan ida ninia folin tu’un, maibe tarifa transporte públiku ne’ebé kompainia sira hasae latu’un to’o ohin loron.

Iha solusan di’ak balu ne’ebé Governu presiza halo tuir bainhira mina nia foiln kontinua sa’e. Governu tenke foti desizaun lalais hodi tau tarifa ba distritu tomak ho loloos, justu no la prejudika kbit laek sira. Tempo to’o ona, Governu tenke halo politika ida hodi halo investimentu ba iha area transporte públiku hodi minimiza dominiasaun kompainia transporte privadu sira iha railaran. Sosa bis hodi halo operasaun iha distritu sira no bele halai iha Kapital Dili. Ezemplu iha tempu okupasaun Indonesia. Governu lokal iha transporte públiku bolu “damri”. Bis estadu nian ne’e halai ba distritu sira no iha Dili laran ho tarifa ne’ebé povu ki’ik bele to’o. Ida ne’e solusaun di’ak liu tamba bele ajuda fasilita povu baibain no reseita hosi operasaun transporte ne’e bele tama ba iha kofre estadu nian duke ba kompainia privada sira ne’ebé dala barak ona han-matak pasanjeiru sira. Solusaun seluk mak Governu tenke tau subsidiu ba mina katak, presiza tau orsamentu estadu nia hodi sosa mina no fa’an fali ba konsumidór sira ho folin baratu, nune’e tarifa transporte públiku bele tu’un tuir folin normal. Maibe ida ne’e presiza iha kontrolu hosi Governu. Ninia parte negativu mak kada tinan Governu tenke gasta orsamentu barak ba subsidiu ida ne’e no husik hela prioridade sira ne’ebé loloos tenke halao uluk. .

Impaktu hosi tarifa ne’ebé sa’e makas la afeita Governu ninia ofisial no membru Parlamentu sira, tamba sira hetan fasilidade di’ak hosi estadu, hanesan kareta lusu [lux]. Governu, liu-hosi instituisaun kompetente tenke interven folin tarifa ne’ebé sofer no kompainia hasae. Se lae povu ki’ik sira sai vitima nafatin bá asuntu ne’e. Defaktu, Governu la halo ida ne’e no prefere liu ho nonok duke foti medida imediata ruma. Parlamentu Nasionál rasik laiha ona sensibilidade [mati rasa hela] ba asuntu sosiál no ekonomia sira hanesan ne’e. Tuir lololos deputadu sira iha obrigasaun tu’un ba iha tereinu hodi hare’e kondisaun real ne’ebé iha no halo rekomendasaun ruma ba Governu. Diresaun Nasionál Transporte Tereste tenke kolabora ho Governu lokal sira hodi hare’e tarifa transporte públiku ne’ebé kompainia sira hasae iha distritu sira. Universitariu ka mahasiswa sira mós presiza hare’e no tenke halo asaun konkretu ruma hasoru situasaun sosiál no ekonomia ida ne’e, tamba ninia impaktu direitamentu ba povu kbit laek sira. Karik hanoin hirak ne’e la halo tuir, situasaun ne’e sei kontinua afeita povu ki’ik sira ninia moris ekonomikamente. Hein katak, Governante no membru Parlamentu sira halo asaun lalais hodi hadi’ak situasaun ida ne’e. Ita hein!

 [Reflesaun no Kritiku ba Governu, liuliu Dirasaun Nasionál Transporte Terestre]

Hosi: Alberico da Costa Junior 

Nu’udar Fundadór Timor-Leste  

Media Development Centre (TLMDC) no Eis

Membru Dewan Solidaritas Mahasiswa [Dewan Mini Lautem]

Mobile: 77254078

Email: alberico@tlmdc.org

Ida Ne’e Mak kondisaun Estudante Timor Oan.

SEGUNDA feira,(17/12)governu japaun hamutuk ho ngo japaun nian no ngo share iha Timor –leste ofisialmente asina (MoU) Memoriandun Of Underdtend liu husi Fornese Fundu Asistensia ba Projetu Promosaun Edukasaun Saude iha Distritu Ermera no Dili. Total orsamentu ba projetu ne’e hamutuk US$ 350,000. Orsamentu ne’e Governu Japaun fornese liu husi ONG Japaun hodi apoiu SHARE liu husi Fundu Asistensia ba Projetu ONG Japaun nian ne’ebe skim asistensia finanseiru atu suporta ONG Japanes hodi atinji nesesidade povu Timor-Leste.

 SHARE Nu’udar organizasaun  naun govermentais ida iha Timor-Leste ne’ebé hala’o serbisu hodi fo asistensia ba komunidade sira iha Timor-Leste desde tinan 1999. Hahú husi tinan ne’e kedas SHARE  implementa projetu ba komunidade sira iha area rurias ne’ebé ninia relasaun ho setor saude no koopersaun besik ho komunidade lokal.

 Aliende ne’e, SHARE implementa mós projetu promosaun edukasaun saude iha Distritu Ermera, hahú husi tinan 2009 to’o 2012 liu husi Fundu Asistensia ba Projetu ne’ebé apoiu husi ONG Japaun nian. Ho apoiu fundus ne’e, SHARE sei habelar programa saude ba estudante sira iha Distritu Dili no haforsa kooperasaun ho Ministru Saude no Ministru Edukasaun atu dezenvolve material edukasaun saude ba profesor/a no estudante.

Relasio ho asuntu ida ne’e, loron 17 Dezembru 2012, Governu Japaun, ONG SHARE no ONG Japanes nian halao seremonia Asina MoU iha Embaixada Japaun kona ba Fundu kontratu ba“Projetu Promosaun Edukasaun Saude ba Edukasaun Basiku iha Distritu Ermera no Dili”. Implementasaun ba projetu ne’e sei hala’o husi SHARE.

Serimonia asina kontratu ne’ebé hala’o iha edifisiu Embaixador Japaun Praia de Kokeirus,Dili (Pantai Kelapa) partisipa mós husi Ofisial Guvernu Timor-Leste ne’ebé kompostu husi, Vise Ministra da Edukasaun no Vise Ministra Saude. Governu Japaun Yoshitaka Hanada reforsa komitmentu atu koopera ho SHARE no atu tulun projetu ba tinan 3 nian liu husi ONG Japanes Skim Fundu Asistensia.

“Hau kontenti atu hare ONG Japaun nian ne’ebé kontribui atu hadia setor saude no edukasaun iha Timor-Leste ba durante tempu naruk.” Dehan Ambaxador Japaun ba Timor-Leste,  Yoshitaka Hanada,ba Jornalista sira,segunnda(17/12), iha edifisiu Embaixador Japaun Praia de Kokeirus,Dili (Pantai Kelapa)  Fundu Kontratu ne’e asina entre Ambaxador no Sr. Naka Nakayama, Representativa husi SHARE iha Timor-Leste.

Molok asina kontratu, Viçe Ministra Edukasaun Dulce Soares iha ninia deskursu hateten, implementasaun saude iha edukasaun ne’e importante, tanba edukasaun laos hare deit ba kualidade maibe hare mos saude no ambiente nebe mak diak, nune’e estudante idak-idak sei labele soe foer nebe mak arbiru deit sei tau iha lixu.

“iha implementasaun ne’e ba ensinu baziku hanesan, pre-primaria, primaria iha Distritu Dili no Distritu Ermera ba primaria komesa husi (permeiru anu – sesto ano) no sei ba to iha novi anos,iha mos hanoin programa ida ne’e sei implementa mos ba pre- secundaria no secundaria nune’e programa ne’e sei habelar iha Timor Larana tomak” haktuir Viçe Ministra Edukasaun ne’e molok hakotu nia liafuan. (**)

Ministra Finansas Emilia Pires Ho Ninia Kaben Warren

MEADU fulan Novembru 2012 Tempo Semanal hala’o publikasaun kona ba alegasaun Korrupsaun Kolusaun Nepotizmu (KKN) hasoru Ministra Finansas, Emilia Pires. Alegasaun kontra membru Governu senior ne’ebé periodu rua nia laran asume pasta Ministra Finansas ne’e akontese, tanba hala’o ona aprovasaun orsamentu ba ninia kaben nia kompainia.

Aktu ne’e deskonfia katak Ministra Finansas, Emilia Pires viola ona dekretu Lei númeru 10/2005, Rejime Jurídiku ba Aproviozionamentu, Kapitulu IV inkontabilidade iha Artigu 32 ne’ebé regula kona ba konflitu de interese servidór estadu sira nian. Maski nune’e, Ministra ne’ebé hana’i tebes transparensia no akontabilidade finzi la hatene no husik liu ninia la’en nia kompaina hodi hetan projetu Governu ninian. Atu hatan ba kestaun ne’e, hahú husi publikasaun alegasaun KKN hasoru Ministra Finansas Emilia Pires, Tempo Semanal tenta uza ona meus oin-oin hodi bele husu konfirmasaun ba parte Ministra Finansas. Maibe, esforsu hirak ne’e nunka hetan resposta.

Iha Tersa-Feira, (11/12/2012) Tempo Semanal tenta konfrima asuntu ida ne’e dala ida tan ba Ministra Finansas iha uma fukun Parlamentu Nasional. Maibe, Ministra Finansas rasik rezeita lakohi fó informasaun (No Coment). “Ha’u sei la fó komentariu ba media se de’it kona ba kazu ida ne’e.” dehan Ministra Finansas ba Tempo Semanal.

Prosesu ida ne’e hamosu polemika boot ba publiku. Tanba, bazeia ba deklarasaun Diretor Ospital Nasional, Odete da Silva Viegas ba Tempo Semanal loron, 23 Novembru 2012 no tuir karta pedidu ho numeru ref. 130/adm/HNGV/III/2012, ne’ebé Diretor Ospital hato’o ba eis Vise Ministra Saude, Madalena Hanjan la husu kona ba ekipamentus ne’ebé fornese husi kompaina Mac’s Metalcraft Pty Ltd ne’ebé ninia na’in no diretor mak Warren Macleod kaben husi Ministra Finansas, Emilia Pires. Pior liu tan, servidor estadu balun uza fali Diretora Ospital Nasional Guido Valadares (ONGV) ninia pedidu sai razaun hodi husu orsamentu adisional ne’ebé tuir loos sira prepara antes ona iha fulan Fevereiru 2012.

Bainhira ita hare detallu kona ba prosesu ida ne’e, iha buat balun mak la loos. Tanba, surat pedidu husi Diretora Ospital Nasional ba eis Vise Ministra Saude, Madalena F.N.H. Costa Soares Bsn, iha loron 22 Marsu 2012  husu atu hala’o kompras urjente ba ekipamentus mediku nian ne’ebé iha relasaun ho serbisu Unidade Haemodialisa. Ekipamentus hirak ne’e mak hanesan, ekipamentus Haemodialisa unidade rua, kama set unidade rua no material konsumaveis ne’ebé iha relasaun ho serbisu Haemodialisa nian.

Tuir lista aneksu ne’ebé asina husi Diretor Nasional NALA, Leao Borges, S. Sos. MPH, Xefe Departamentu de Gestão de Ekipamentus Mediku, Avelino Afornso Brites ho eis Vise Ministra Saude, Madalena F.N.H. Costa Soares Bsn ne’e, propoin orsamentu ho totál US$ 2,004,100.00 hodi fornese item 17 ba ospital no sentru saude sira. Ironia liu tan, husi lista aneksu ne’ebé Vise Ministra Saude Madalena Hanjan haruka ba Ministra Finansas Emilia Pires ne’e, dekreta hahu husi item numeru dahuluk to’o numeru lima mesak sasan ne’ebé fornese husi kompaina Mac’s Metalcraft.

Ne’e duni, se ita hare didiak prosesu hirak ne’e hotu bele akontese ‘konkalikon’ nivel altu enre membru Governu balun ne’ebé koko atu fasilita malu oinsá sira nia familia bele hetan lukru husi orsamentu do estadu. Tanba, antes Diretora Ospital hato’o karta pedidu iha 22 Marsu 2012, Ministra Finansas, Emilia Pires aprova ona orsamentu ba pedidu ne’ebé Vise Ministra Saude, Madalena Hanjan propoin.

Hafoin Ministra Finansas aprova pedidu orsamentu adisional ne’ebé hasai husi fundus kontijensia, tuir mai iha loron 24/2/2012, Warren Maelcod, Diretor kompaina Mac’s Metalcraft hatama kotasaun ba Agapito da Costa, Ofisial Prokurament Ministeriu Saude nian. Iha loron tuir mai, Vise Ministra Saude hakerek karta ba PM Xanana no CC ba Ministra Finansas, iha loron 21 Marsu. Iha karta ne’e, Madalena Hanjan propoin atu kompaina Mac’s Metalcraft mak sai hanesan fornesedor uniku tanba nesesidade uruzente.

Ironia liu tan Vise Ministra Saude iha fulan Febereiru ne’e uza de’it Diretora Ospital Dili ninia pedidu husu ekipamentus Haemodialisa rua no kama set rua hodi reforsa pedidu adisional ho definisaun emerjensia. Maibe, ekipamentus mediku inklui kama walu nulu (80) ne’eé hatama husi kompaina Mac’s Metalcraft  balun sei budu hamutuk iha armajen ospital nian.

“Ministra Finansas nu’udar ‘pejabat publiku’. Ne’e duni, nia labele aprova fundus ba ninia familia nia komapinaha, satan ninia kaben nian. Ida ne’e Ministra Finansas Viola ona Lei aprovizionamentu” dehan Diretor Luta Hamutuk Mericio Akara ba Jornal Tempo Semanal. Tuir Akara, Durante ne’e kuaze 30% projetu mak liu husi single source. Maibe, ninia mekanismu mak dala ruma viola mós konseitu barak. Tanba, single source ne’e akontese bainhira emerjensia no tenke atende direita lalais. Maibé, se la emerjensia ha’u hanoin labele halo single source.

Se dezastre naturais ita bele kompriende katak projetu ne’e emerjensia. Maibé, dala barak projetu balun ne’ebé mak loloos la’ós emerjensia sira kategoria hotu hanesan emerjensia. Tan ne’e, mosu indikasaun KKN barak liu husi projetu emerjensia nia laran. Maski nune’e, ida ne’e mak dalan ne’ebé sira uza para bele hasai osan hodi ezekuta lalais. Projetu hotu sira uza hanesan emerjensia. Tanba, ho ida ne’e mak sira bele hala’o prosesu single source. Maibe, iha kontestu ida ne’e sira manipula sasan barak, tanba se liu iha prosesu aprovizionamentu normal entaun la iha dalan ba sira atu halo KKN. Ne’e duni, sira aproveita liu husi single sours.

La’os de’it liu prosesu single source, liu husi prosesu aprovizionamentu normal mós sira koko manipula ona, satan single sours ne’ebé ema la kontrola. “iha prosesu ida ne’e, se mak iha poder nia mak bele deside. Ne’e duni, se nia iha relasaun familias entaun sira la presiza tauk tanba sira bele fó. Ema ne’ebé toman ona simu pursentu bele dehan katak ema iha laran ne’e fó projetu ba ninia maluk.” akuza Akara.

Antes ne’e, iha publikasaun Jornal Tempo Semanal edisaun 42 Adjuntu Komisariu Anti Konrrupsaun (KAK), Jose Neves hateten, sasan ne’ebé hatama ne’e mós la tama tiha ona kategoria emerjensia. Maibe, sira inventa ninia kriteriu ona.

Akara esplika liu tan katak, Komisaun Anti Korrupsaun (KAK) tenke pro-ativu hodi hala’o investigasaun. Tanba, kria instituisaun ekstraordinariu hanesan KAK atu pro-ativu hodi investiga, la’os hein de’it. KAK tenke hala’o servisu ekstraordinariu no  ami rekomenda ba KAK atu labele tauk kualker ema ida iha Timor. Tanba, KAK hanesan instituisaun ekstraordinariu ida no labele fihir ema se de’it mak iha indikasaun forte halo KKN tenke investiga pro-ativu.

Diretor Luta Hamutuk Mericio Akara Bainhira Dadalia Ho Online Tempo Semanal. Foto/Domingos da Costa

ANTES ne’e, Sosiedade Sivil balun mós kestiona kona ba alegasaun hasoru Ministra Finansas ne’ebé aprova fundus ba ninia kaben nia kompaina hodi fornese ekipamentus mediku nian. Tanba, deskonfia Ministra ne’ebé toma konta orsamentu nasaun nian ne’e, viola ona dekretu Lei númeru 10/2005, Rejime Jurídiku ba Aproviozionamentu, Kapitulu IV inkontabilidade iha Artigu 32 ne’ebé regula kona ba konflitu de interese servidór estadu sira nian.

“Ida ne’e mak ita bolu konflitu de interese. Tanba, Lei bandu membru governu ida atu fó projetu ba familia, satan ninia kaben ou ema ne’ebé besik liu nia. Loloos ne’e konflitu de interese labele akontese ba ‘pejabat’ públiku hanesan Ministra Finansas ne’ebé mak kaer osan nasaun nian. Ida ne’e sala boot. Maibe, se kuandu akontese diak liu Ministra Finansas tenke rezigna an direitamente. Tanba, la iha ona integridade, transparansia no viola ona Lei.” dehan Diretor Luta Hamutuk Mericio Akarak ba Jornal Tempo Semanal hafoin partisipa treinamentu ida iha Kuluhun.

Tuir Akara, bainhira Ministra Finansas ne’ebé kaer orsanmentu nasaun nian mak monu ona ba konflitu de interese hodi aloka orsamentu ba ninia familia nia kompaina, liu-liu ba ninia kaben, konserteza nasaun ne’e sei monu ba iha korrupsaun nia laran. Tanba, ema ne’ebé kaer osan nasaun nian mak envolve ne’e sei hamosu impaktu boot. “Ha’u la iha tan dalan seluk so rezigna an. Durante ne’e kuaze 30% projetu mak liu husi single source. Maibe, ninia mekanismu mak dala ruma viola mós konseitu barak. Tanba, single source ne’e akontese bainhira emerjensia no tenke atende direita lalais. Maibé, se la emerjensia ha’u hanoin labele halo single source.” Akara kestiona.

Se dezastre naturais ita bele kompriende katak projetu ne’e emerjensia. Maibé, dala barak projetu balun ne’ebé mak loloos la’ós emerjensia sira kategoria hotu hanesan emerjensia. Tan ne’e, mosu indikasaun KKN barak liu husi projetu emerjensia nia laran. Maski nune’e, ida ne’e mak dalan ne’ebé sira uza para bele hasai osan hodi ezekuta lalais. Projetu hotu sira uza hanesan emerjensia. Tanba, ho ida ne’e mak sira bele hala’o prosesu single source. Maibe, iha kontestu ida ne’e sira manipula sasan barak, tanba se liu iha prosesu aprovizionamentu normal entaun la iha dalan ba sira atu halo KKN. Ne’e duni, sira aproveita liu husi single sours.

La’os de’it liu prosesu single source, liu husi prosesu aprovizionamentu normal mós sira koko manipula ona, satan single sours ne’ebé ema la kontrola. “iha prosesu ida ne’e, se mak iha poder nia mak bele deside. Ne’e duni, se nia iha relasaun familias entaun sira la presiza tauk tanba sira bele fó. Ema ne’ebé toman ona simu pursentu bele dehan katak ema iha laran ne’e fó projetu ba ninia maluk.” akuza Akara.

Diretor Luta Hamutuk ne’e suzere ba Komisaun Anti Korrupsaun (KAK) tenke pro-ativu hodi hala’o investigasaun. Tanba, kria instituisaun ekstraordinariu hanesan KAK atu pro-ativu hodi investiga, lebel hein de’it.

KAK tenke hala’o servisu ekstraordinariu no ami rekomenda ba KAK atu labele tauk kualker ema ida iha Timor. Tanba, KAK hanesan instituisaun ekstraordinariu ida no labele fihir ema se de’it mak iha indikasaun forte halo KKN tenke investiga pro-ativu. “Kria instituisaun ekstraordinariu hanesan KAK. Maibe, KAK rasik la halo servisu ekstraordinariu, entaun di’ak liu husik polisia, Provedoria Direitus Humanus no Justisa (PDHJ) no Ministeriu Públiku mak hala’o, la presiza kria serbisu ekstraordinariu hanesan KAK” Akara sadik.

Bazeia ba kontekstu ida ne’e, Luta Hamutuk dezafia KAK para labele tauk no agora tenke investiga Ministra Finansas, Emilia Pires. Sosiedade Sivil fiar katak Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão sei apoiu. Tanba, Primeiru Ministru rasik deklara katak se de’it mak komete krime nia sei responsabiliza.

Primeiru Ministru mak deklara duni katak, Ministeriu ne’ebé mak la iha integridade, la halo servisu ho di’ak, halo KKN nia (red-PM) sei haruka loke investigasaun. Ne’e duni, KAK labele tauk, tanba iha prosesu ida ne’e sei apoia mós husi sosiedade sivil, instituisaun Universitariu, Presidente Repúblika no Primeiru Ministru. “Ha’u hanoin sistema aprovizionamentu ne’ebé estabelese tiha ona ne’e ideial no kapas. Maibe, ema sira ne’ebé serbisu iha aprovizionamentu mak la hala’o tuir ona sistema ne’ebé iha. Ne’e duni, dala ruam bele akontese indikasaun KKN iha prosesu aprovizionamentu nia laran.” Hakotu Akara hodi suzere mós ba KAK investiga mós ema sira ne’ebé servisu iha aprovizionamentu hanesan Diretór no ninia funsionariu sira. Tansá..? la implementa sistema aprovizinamentu ne’ebé di’ak ne’e, mais implementa fali tuir politika.(**)

Ministra Finansas Emilia Pires Ho Ninia kaben

MEADU fulan Novembru 2012 Tempo Semanal hala’o publikasaun kona ba alegasaun Korrupsaun Kolusaun Nepotizmu (KKN) hasoru Ministra Finansas, Emilia Pires. Alegasaun kontra membru Governu senior ne’ebé periodu rua nia laran asume pasta Ministra Finansas ne’e akontese, tanba hala’o ona aprovasaun orsamentu ba ninia kaben nia kompania. Aktu ne’e deskonfia katak Ministra Finansas, Emilia Pires viola ona dekretu Lei númeru 10/2005, Rejime Jurídiku ba Aproviozionamentu, Kapitulu IV inkontabilidade iha Artigu 32 ne’ebé regula kona ba konflitu de interese servidór estadu sira nian.

Maski nune’e, Ministra ne’ebé hana’i tebes transparensia no akontabilidade finzi la hatene no husik liu ninia la’en nia kompaina hodi hetan projetu Governu ninian. Atu hatan ba kestaun ne’e, hahú husi publikasaun alegasaun KKN hasoru Ministra Finansas Emilia Pires, Tempo Semanal tenta uza ona meus oin-oin hodi bele husu konfirmasaun ba parte Ministra Finansas. Maibe, esforsu hirak ne’e nunka hetan resposta.

Iha Tersa-Feira, (11/12/2012) Tempo Semanal tenta konfrima asuntu ida ne’e dala ida tan ba Ministra Finansas iha uma fukun Parlamentu Nasional. Maibe, Ministra Finansas rasik rezeita lakohi fó informasaun (No Coment).  “Ha’u sei la fó komentariu ba media se de’it kona ba kazu ida ne’e.” dehan Ministra Finansas ba Tempo Semanal.

Prosesu ida ne’e hamosu polemika boot ba publiku. Tanba, bazeia ba deklarasaun Diretor Ospital Nasional, Odete da Silva Viegas ba Tempo Semanal loron, 23 Novembru 2012 no tuir karta pedidu ho numeru ref. 130/adm/HNGV/III/2012, ne’ebé Diretor Ospital hato’o ba eis Vise Ministra Saude, Madalena Hanjan la husu kona ba ekipamentus ne’ebé fornese husi kompaina Mac’s Metalcraft Pty Ltd ne’ebé ninia na’in no diretor mak Warren Macleod kaben husi Ministra Finansas, Emilia Pires. Pior liu tan, servidor estadu balun uza fali Diretora Ospital Nasional Guido Valadares (ONGV) ninia pedidu sai razaun hodi husu orsamentu adisional ne’ebé tuir loos sira prepara antes ona iha fulan Fevereiru 2012.

Bainhira ita hare detallu kona ba prosesu ida ne’e, iha buat balun mak la loos. Tanba, surat pedidu husi Diretora Ospital Nasional ba eis Vise Ministra Saude, Madalena F.N.H. Costa Soares Bsn, iha loron 22 Marsu 2012  husu atu hala’o kompras urjente ba ekipamentus mediku nian ne’ebé iha relasaun ho serbisu Unidade Haemodialisa. Ekipamentus hirak ne’e mak hanesan, ekipamentus Haemodialisa unidade rua, kama set unidade rua no material konsumaveis ne’ebé iha relasaun ho serbisu Haemodialisa nian.

Tuir lista aneksu ne’ebé asina husi Diretor Nasional NALA, Leao Borges, S. Sos. MPH, Xefe Departamentu de Gestão de Ekipamentus Mediku, Avelino Afornso Brites ho eis Vise Ministra Saude, Madalena F.N.H. Costa Soares Bsn ne’e, propoin orsamentu ho totál US$ 2,004,100.00 hodi fornese item 17 ba ospital no sentru saude sira. Ironia liu tan, husi lista aneksu ne’ebé Vise Ministra Saude Madalena Hanjan haruka ba Ministra Finansas Emilia Pires ne’e, dekreta hahu husi item numeru dahuluk to’o numeru lima mesak sasan ne’ebé fornese husi kompaina Mac’s Metalcraft. Ne’e duni, se ita hare didiak prosesu hirak ne’e hotu bele akontese ‘konkalikon’ nivel altu enre membru Governu balun ne’ebé koko atu fasilita malu oinsá sira nia familia bele hetan lukru husi orsamentu do estadu. Tanba, antes Diretora Ospital hato’o karta pedidu iha 22 Marsu 2012, Ministra Finansas, Emilia Pires aprova ona orsamentu ba pedidu ne’ebé Vise Ministra Saude, Madalena Hanjan propoin.

Hafoin Ministra Finansas aprova pedidu orsamentu adisional ne’ebé hasai husi fundus kontijensia, tuir mai iha loron 24/2/2012, Warren Maelcod, Diretor kompaina Mac’s Metalcraft hatama kotasaun ba Agapito da Costa, Ofisial Prokurament Ministeriu Saude nian. Iha loron tuir mai, Vise Ministra Saude hakerek karta ba PM Xanana no CC ba Ministra Finansas, iha loron 21 Marsu. Iha karta ne’e, Madalena Hanjan propoin atu kompaina Mac’s Metalcraft mak sai hanesan fornesedor uniku tanba nesesidade uruzente.

Ironia liu tan Vise Ministra Saude iha fulan Febereiru ne’e uza de’it Diretora Ospital Dili ninia pedidu husu ekipamentus Haemodialisa rua no kama set rua hodi reforsa pedidu adisional ho definisaun emerjensia. Maibe, ekipamentus mediku inklui kama walu nulu (80) ne’eé hatama husi kompaina Mac’s Metalcraft  balun sei budu hamutuk iha armajen ospital nian.

“Ministra Finansas nu’udar ‘pejabat publiku’. Ne’e duni, nia labele aprova fundus ba ninia familia nia komapinaha, satan ninia kaben nian. Ida ne’e Ministra Finansas Viola ona Lei aprovizionamentu” dehan Diretor Luta Hamutuk Mericio Akara ba Jornal Tempo Semanal.

Tuir Akara, Durante ne’e kuaze 30% projetu mak liu husi single source. Maibe, ninia mekanismu mak dala ruma viola mós konseitu barak. Tanba, single source ne’e akontese bainhira emerjensia no tenke atende direita lalais. Maibé, se la emerjensia ha’u hanoin labele halo single source.” Akara kestiona.

Se dezastre naturais ita bele kompriende katak projetu ne’e emerjensia. Maibé, dala barak projetu balun ne’ebé mak loloos la’ós emerjensia sira kategoria hotu hanesan emerjensia. Tan ne’e, mosu indikasaun KKN barak liu husi projetu emerjensia nia laran. Maski nune’e, ida ne’e mak dalan ne’ebé sira uza para bele hasai osan hodi ezekuta lalais. Projetu hotu sira uza hanesan emerjensia. Tanba, ho ida ne’e mak sira bele hala’o prosesu single source. Maibe, iha kontestu ida ne’e sira manipula sasan barak, tanba se liu iha prosesu aprovizionamentu normal entaun la iha dalan ba sira atu halo KKN. Ne’e duni, sira aproveita liu husi single source.

La’os de’it liu prosesu single source, liu husi prosesu aprovizionamentu normal mós sira koko manipula ona, satan single sours ne’ebé ema la kontrola. “iha prosesu ida ne’e, se mak iha poder nia mak bele deside. Ne’e duni, se nia iha relasaun familias entaun sira la presiza tauk tanba sira bele fó. Ema ne’ebé toman ona simu pursentu bele dehan katak ema iha laran ne’e fó projetu ba ninia maluk.” akuza Akara.

Antes ne’e, iha publikasaun Jornal Tempo Semanal edisaun 42 Adjuntu Komisariu Anti Konrrupsaun (KAK), Jose Neves hateten, sasan ne’ebé hatama ne’e mós la tama tiha ona kategoria emerjensia. Maibe, sira inventa ninia kriteriu ona.

Akara esplika liu tan katak, Komisaun Anti Korrupsaun (KAK) tenke pro-ativu hodi hala’o investigasaun. Tanba, kria instituisaun ekstraordinariu hanesan KAK atu pro-ativu hodi investiga, la’os hein de’it. KAK tenke hala’o servisu ekstraordinariu no  ami rekomenda ba KAK atu labele tauk kualker ema ida iha Timor. Tanba, KAK hanesan instituisaun ekstraordinariu ida no labele fihir ema se de’it mak iha indikasaun forte halo KKN tenke investiga pro-ativu.(**)

Diretor Luta Hamutuk Mericio Akara Bainhira Dadalia Ho Online Tempo Semanal. Foto/Domingos da Costa

POLITIKAMENTE Governu liu husi Ministeriu Agrikultura Peska (MAP) iha Kuatru Governu nia ukun fornese ona trator ba Agrikultores iha teritoriu Timor-Leste. Objetivu fahe trator ne’e atu fasilita to’os no natar nain sira hodi dezenvolve serbisu agrikultor nian. Maski nune’e, rezultadu peskizasaun husi Organizasaun Naun Govermentais (ONG) Luta Hamutuk nota katak, MAP la iha manajementu di’ak atu hala’o kontrolasaun ba trator ne’ebé fahe ba agrikultór sira. Tanba, deskonfia iha prosesu ne’e mosu interese partidaria.

Relasiona ho kazu fa’an trator ne’ebé akontese iha Suku Raimea, Sub-Distritu Zumalai, Distritu Covalima, Diretor Luta Hamutuk, Mericio Akara hateten, membru grupu agrikultór ne’ebé fa’an trator ne’e krime. Maibé,  sala ne’e la’ós de’it husi pesoal ne’ebé fa’an trator mais ida ne’e Ministeriu Agrikultura ninia sala mós. Tanba, MAP rasik la iha kontrolusaun ne’ebé di’ak no tansá molok fahe trator la identifika ema ne’e didi’ak.

Tuir Akara, MAP rasik la halo supervizaun no la halo manutesaun ba tratór ne’ebé mak sira fahe ona ba komunidade sira. Tanba, realidade hatudu tratór balun komesa aat fali ona. Situasaun ne’e hatudu katak, trator ne’ebé MAP fahe ne’e saugati de’it de’it. Tanba, funsaun fahe trator atu uza hodi hala’o natar, mais tansá natar barak mak sei abandona.

Maski rekoinese katak, MAP ladun iha manajentu di’ak atu kontrola trator ne’ebé sira fahe ba Agrikultor sira. Maibe, Akara suzere ba Ministeriu relevante tenke hala’o investigasaun ba pesoal ne’ebé fa’an trator ne’e, tanba fa’an sasan estadu ne’e krime. “Ha’u tenke investiga ema ne’ebé fa’an trator no hodi hatama ba iha prizaun.” dehan Akara hafoin ramata diskusaun ba Relatorio Konta Jeral Estado nia iha tinan 2011  Parlamentu Nasional (PN) hatete,

Hataan ba kestaun ne’e, Ministru Agrikultura Peskas, Mariano Asanami Sabino hateten, trator ne’e estadu fahe ba agrikultor sira para atu uza hodi hala’o serbisu agrikultor nian. Ne’e duni, ba komunidade ne’ebé mak fa’an fali sasan estadu hanesan trator ne’e krime no nia tenke responsabiliza ninia hahalok. “Ami hala’o ona ‘pengecekan’ ba iha baze kona ba trator ne`ebe mak fa’an no hein oituan tan funsinariu MAP sei hato’o relatoriu. Tanba, “Guvernu Liu Husi Ministeriu Agrikultor Peska (MAP) Seidauk Fó Orden Ba Grupu Agrikultor Ne`ebé Simu Tratór Atu Fa’an Fali. La Iha Lei Ida Mak Fó Orientasaun Atu Haruka fa’an Tratór. Ne’e duni, Governu Sei Bolu Pesoal Ne’ebé Fa’an Trator Tenke Responsabiliza Ninia Hahalok.” (**)